O Alzhéimer
Que é o alzhéimer
A enfermidade de Alzheimer é unha demencia de tipo dexenerativo estreitamente ligada á idade, ao ser a gran maioría dos pacientes que a presentan maiores de 65 anos. Foi diagnosticada por primeira vez por Alöis Alzheimer (do que toma o seu nome) no ano 1906.
Ten como síntomas característicos, ademais da perda de memoria, dificultades para a orientación, problemas para realización de actividades da vida diaria e para comunicarse mediante a linguaxe, dificultade para executar determinados movementos e alteracións na percepción.
A enfermidade do alzhéimer é a causa de demencia máis frecuente e a supervivencia media dos pacientes que a presentan sitúase entre os 8 e os 12 anos, aínda que se rexistraron casos de supervivencia superiores aos 20 anos.
En canto ao diagnóstico, cabe destacar que, actualmente, non existe unha proba única, que resulte concluínte, para determinar a presenza do alzhéimer nun paciente. Esta circunstancia provoca que o diagnóstico deba realizarse por exclusión doutras posibles enfermidades. Os actuais métodos de diagnóstico tan só permiten a absoluta fiabilidade do mesmo cando xa transcorreu certo tempo desde os primeiros síntomas aínda que, debido á importancia dun diagnostico precoz, son numerosas as investigacións en curso que buscan fórmulas para poder determinar canto antes a existencia desta demencia.
Ante a presenza de síntomas propios do alzhéimer, debe acudirse ao neurólogo, pois é este o profesional máis capacitado para elaborar un diagnóstico respecto diso.
Entre as probas utilizadas para diagnosticar o alzhéimer cabe mencionar:
- Entrevista do médico co paciente e con alguén próximo.
- Analítica de sangue e ouriños: Permite excluír a posibilidade de que os síntomas estean motivados por un déficit vitamínico e para comprobar a asuencia de diabetes ou infeccións.
- Electroencefalograma: Para rexistrar as ondas cerebrais, cuxa actividade diminúe en caso de Alzheimer.
- Tomografías: Para obter imaxes do cerebro en diferentes planos, detectando as lesións que puidesen existir.
- Exame do psicólogo clínico: Para avaliar a memoria, a capacidade de aprendizaxe e outras funcións.
A evolución da enfermidade de alzhéimer pode dividirse en tres fases: leve, moderada e severa. Estas fases presentan como síntomas:
Sinais de alerta
É frecuente que, na primeira fase da enfermidade, esta non se diagnostique, ao non ser os síntomas demasiado evidentes e ao achacarse os esquecementos e descoidos que comezan a aparecer coa idade ou a algún acontecemento recente, como pode ser o falecemento de alguén próximo ou unha enfermidade.
A familia e o propio paciente tentan desculpar ou encubrir estas condutas, o que leva a que non exista percepción da enfermidade e a que os achegados non vexan necesario consultar a un médico.
Os principais sinais de alerta ás que a familia debe prestar atención son:
- Perda de memoria: o paciente ten dificultades para reter nova información e, ao darse conta dos seus esquecementos, pode manifestar ansiedade ou depresión.
- Perda de vocabulario: A dificultade para atopar a palabra adecuada ou o uso dunha palabra que non corresponde fan que o paciente teña problemas para expresarse. Outro sinal é unha menor fluidez no fala, con pausas frecuentes.
- Dificultade para realizar tarefas cotiás, como conducir, cociñar ou facer a compra.
- Desorientación: Tendencia a perderse e a non saber onde está.
- Cambio de personalidade e de humor sen causa aparente, maior irritabilidade, unha actitude menos comunicativa...
Información de utilidade para familiares
O primeiro que debe facer a familia tras recibir o diagnóstico é analizar as circunstancias concretas dos seus membros e o compromiso que estes están dispostos a asumir, de forma que quede claro cantas persoas vanse implicar na atención ao enfermo e cando van facelo. O paso seguinte é informarse, organizarse e planificar.
Os familiares deben ser conscientes de que a enfermidade do paciente afectaralles tamén a eles, pois aparecerán nos coidadores sentimentos de inquietude, medo e mesmo rexeitamento.
Máis concretamente, os pasos que debe seguir a familia tras o diagnóstico son:
- Asumir responsabilidades novas, previr e estar alerta.
- Manter a autonomía do enfermo o maior tempo posible: Axudar ao noso familiar para que poida actuar e decidir en por si.
- Estimular ao paciente para que realice as actividades da súa vida diaria: conseguir que se manteña activo.
- Suxerir no canto de ordenar: o paciente adoita responder mal ás ordes, polo que é mellor suxerir. Ante unha resposta negativa, o familiar coidador debe esperar un tempo. Hai que evitar discusións e rifas. Se, por exemplo, confunde persoas ou nomes, debe buscarse que o enfermo corrixa o seus erros sen dicirlle de forma directa e expresa que se equivoca.
- Recorrer á axuda médica: ante situacións agresivas, insomnio, inquietude ou depresión profunda debe buscarse axuda dos profesionais.
- Ter paciencia e mostrar agarimo: o coidador sempre ha de ter presente que os problemas os causa a enfermidade e non o enfermo, que é a primeira vítima. Trátase, en definitiva, de que o familiar aprenda a aceptar a enfermidade e as súas consecuencias.
A persoa con alzhéimer, durante a fase leve da enfermidade, é independente e autónoma para o seu propio coidado. É fundamental que a familia acuda ao médico ao detectar síntomas propios das demencias, para así poder ter un diagnóstico precoz. De feito, un dos maiores problemas neste primeiro período é a ausencia do mesmo, ao atribuír as familias as primeiras perdas de memoria ou os cambios na personalidade a outros factores, como pode ser a propia vellez, o que lles leva a evitar acudir ao médico.
Para o coidado durante a fase inicial do alzhéimer, os familiares deben marcarse como principal obxectivo que o paciente manteña o maior grao de autonomía, para o que se lle debe permitir facer en por si canto lle sexa posible.
Estas son algunhas pautas para os coidados específicos durante esta fase inicial:
- Acudir ao médico ao detectar síntomas propios das demencias: é importante contar cun diagnóstico precoz.
- Vixiar o seu estado de saúde xeral: vista, oído, dentadura, mobilidade, tensión arterial, azucre...
- Potenciar o exercicio físico, a través de actividades como o paseo diario.
- Tentar que realice actividades ou tarefas que estimulen a súa mente e mantéñano activo.
- Proporcionarlle unha alimentación equilibrada e variada, rica en fibra e proteínas, vixiando ademais que beba toda a auga necesaria.
- Orientalo no espazo e no tempo por medio de calendarios e reloxos ben visibles, lembrándolle o día da semana e o mes.
- Tentar manter rutinas, facéndolle ver cando é a hora para comer e durmir, saír a dar un paseo...
- Comunicarse co enfermo de forma eficaz, con frases curtas, sen discutir e con paciencia.
- Contactar con asociacións: entidades como AFACO contan con programas específicos para persoas con deterioración cognitiva leve.
Nesta segunda fase ou fase moderada, o paciente presenta as seguintes alteracións:
- A nivel cognitivo: adoita ter cadros de amnesia, afasia (perda da capacidade para falar), apraxia (perda da capacidade de movemento) ou agnosia (perda da capacidade de recoñecer os obxectos).
- A nivel funcional: danse alteracións das actividades encamiñadas a realizar os actos básicos da vida. Perda progresiva da independencia.
- Alteracións psíquicas e do comportamento: xorden ansiedade, depresión, alucinacións, agresividade, insomnio..., trastornos que xeran unha gran ansiedade familiar.
A familia, ante a perda progresiva da independencia que leva asociada esta fase, debe, de non facelo xa durante a fase anterior, buscar apoios e informarse acerca das opcións existentes como poden ser as asociacións de familiares como AFACO, que informan, axudan e aconsellan ás familias que xa notan o esgotamento físico e psíquico, un esgotamento que se manifesta, fundamentalmente, no coidador principal.
É fundamental a implicación familiar, polo que debe motivarse á familia para que os seus membros apoien ao coidador principal de forma activa, substituíndo a este nas súas tarefas cando sexa posible.
Nesta etapa a dependencia do paciente é total, pois este presenta importantes problemas de mobilidade, algo que dificulta a súa saída do fogar. Ao final desta última fase da enfermidade, pode permanecer encamado.
A severa falta de autonomía do paciente concrétase nos seguintes síntomas:
- Desorientación completa: o paciente parece non coñecer a ninguén, aínda que si percibe ao seu coidador. Perde a memoria pero non os sentimentos.
- Perda da fala: nin articula nin parece entender, aínda que si é receptivo ao afecto.
- Apatía e pasividade: non quere realizar ningunha actividade.
- Incontinencia.
- Problemas para comer: cústalle traballo masticar e tragar.
- Somnolencia: está adormentado a maior parte do día.
- Problemas derivados do encamamiento: aparecen complicacións derivadas da inmobilidade, como atrofia muscular e rixidez.
Cuestións a ter en conta, durante a fase avanzada, desde o punto de vista do coidador son:
- É importante durante esta última fase liberar ao familiar da angustia que supón coidar a unha persoa cunha deterioración tan evidente, polo que este debe contar con un apoio sanitario e social adecuado.
- O coidador principal necesita ser escoitado, polo que debe facilitarse que fale dos seus sentimentos e do temor, sempre presente, á chegada do momento do falecemento.
- Cando o familiar atópese ao límite das súas forzas físicas e psíquicas, contar coa posibilidade de acudir a coidadores profesionais.
- O resto da familia debe apoiar as decisións do coidador principal en todo momento, así como implicarse na atención ao paciente.
O Alzheimer en cifras
En Galicia hai preto de 70.500 persoas con Alzheimer ou algún outro tipo de demencia, segundo os datos que manexa a Federación Alzheimer Galicia (FAGAL), á que pertence AFACO.
O dato de incidencia destas enfermidades na provincia da Coruña aproxímase a 27.400, o que a sitúa como a primeira de Galicia en canto a número total de persoas con alzhéimer ou demencia, superando ás de Pontevedra (20.438), Lugo (11.536) e Ourense (11.128).
Na cidade da Coruña, ámbito fundamental do labor de AFACO, a cifra de persoas afectadas, sempre segundo os datos facilitados por FAGAL, alcanza 8.540.
O índice utilizado por FAGAl para obter estas cifras é o que parte da premisa de que as demencias afectan ao 12,5% das persoas maiores de 65 anos e o 31,25% das que superan os 85 anos
Outras demencias
As demencias son síndromes clínicas que implican unha deterioración intelectual e cognitiva con respecto a un nivel previo que, salvo algunhas excepcións, é crónico, progresivo e irreversible. A deterioración causada pola demencia afecta de forma directa ás capacidades funcionais da persoa, provocando que esta teña dificultades para realizar as actividades da súa vida diaria.
Ademais do Alzheimer, existen outros tipos de demencias, que teñen como trazos comúns:
- A perda de capacidades cognitivas.
- A existencia dunha deterioración de memoria.
- A coexistencia doutros déficits en funcións superiores.
Dificultades para realizar tarefas cotiás.
Segundo a idade na que aparecen, as demencias cualifícanse como preseniles (antes dos 65 anos) ou senís (despois dos 65 anos).
En función da súa orixe, tamén se establecen dous grupos de demencias: as primarias, que son aquelas en as que a propia demencia é a enfermidade; e as secundarias, nas que é consecuencia doutra enfermidade.
É unha causa común de deterioración cognitiva no ancián, xa que provoca entre o 15% e o 30% dos casos de demencia. Trátase dun trastorno complexo resultante de múltiples infartos, dunha lesión cerebral ou de hemorraxias intracraneales.
Aínda que adopta distintas tipoloxías clínicas en función da localización da lesión no cerebro, poden establecerse unha serie de características comúns que axudan a identificar este tipo de demencia:
- Presenza temperá de trastornos da marcha.
- Antecedentes de inestabilidade e caídas frecuentes.
- Frecuencia da necesidade de ouriñar.
- Cambios de personalidade e de humor.
Este tipo de demencia ten como síntomas característicos cambios frecuentes de humor, alteracións da personalidade, indiferenza, apatía, condutas inapropiadas e falta de control ao comer e ao beber. Estes cambios no carácter e na conduta social son dominantes tanto ao comezo da enfermidade como ao longo da súa evolución.
O inicio temperán dos cambios na conduta social e persoal e a perda precoz da inhibición son característicos desta demencia e son indicios fundamentais á hora de diagnosticala.
Ademais, son características que apoian o diagnóstico:
- Trastornos no comportamento: falta de coidado da hixiene persoal, rixidez mental que deriva na incapacidade para aceptar puntos de vista alleos, procura de distanciamento con respecto aos demais, cambios na dieta, comportamentos perseverantes e estereotipados e tendencia a utilizar obxectos repetidamente, aínda que estes non teñan relación coa tarefa en curso.
- Linguaxe: expresión verbal alterada, que se concreta nunha linguaxe apresurada e na falta de espontaneidade ao falar, e repetición continuada dos mesmos mensaxes.
- Signos físicos: incontinencia, rixidez, tremores e presión arterial baixa.
- Déficits na atención.
- Deterioración cognitiva.
- Alucinacións visuais.
- Alteración dos movementos, co consecuente risco de sufrir caídas.
- Delirios.
- Identificacións erróneas.
- Trastornos do soño e pesadelos.
- Depresión.
A enfermedade de Parkinson leva asociada un tipo de demencia que presenta como características principais:
- Enlentecemiento motor e cognitivo.
- Tremores.
- Rixidez de voz.
- Alteracións na marcha.
- Posibilidade de aparición de síntomas psicóticos.
- Cadros de ansiedade.
- Alteracións do soño.